Nijerya, Afrika’nın yeni aslanı mı?

 Oğuz Tutal

Nigeria

Nijerya’nın çılgın projesi. Centenary City Nigeria

Eski kara kıta, büyük nüfusu ve zengin doğal kaynaklarına rağmen sosyoekonomik göstergelerde o ya da bu şekilde istenilen gelişmeleri sağlayabilmiş değil. Ancak sayıları az da olsa bazı ülkeler bu makûs talihi yenebilmek için çeşitli girişimlerde bulunuyorlar. Bu ülkelerden biri de Nijerya. Son zamanlarda iki olay Nijerya’yı dünya gündemine taşıdı. Birinci olay, batılı eğitime karşı olan radikal İslamcı örgüt Boko Haram’ın kız çocuklarını kaçırmasıydı. İkincisi ise, Nijerya’nın bir gecede Afrika’nın en büyük ekonomisi olmasıydı. Bu yazıda Nijerya’nın nasıl Afrika’nın en büyük ekonomisi olduğunu tartışacağım ve Nijerya ekonomisindeki bazı sorunlara değineceğim.

Bir yöntem mucizesi mi?

Nijerya, biraz da uluslararası kamuoyunun baskısı sonucunda 1990’lardan kalma GSYH hesaplama yöntemini bir kenara bıraktı. Kullanılan yeni yöntem, Nijerya ekonomisinin asıl büyüklüğü ortaya çıkardı ve 2013 yılı toplam çıktı değeri 510 milyar dolar oldu. Milli geliri %75 arttı. Böylece Nijerya, Güney Afrika’nın elinden Afrika’nın en büyük ekonomisi unvanını aldı. Peki, uzun yıllardır aralıksız olarak büyüyen ve benzer ülkeleri kıskandıracak bir performans gösteren Nijerya ekonomisi, neden bugüne kadar Afrika’nın en büyük ekonomisi olamayıp da, hesaplama yöntemi değişince bir günde bu payeyi elde etti? Açıklayayım.

Yeni hesaplamada, 1990 yılına endeksli hesaplamalarda göz önüne alınmayan 13 yeni sektör yer alıyor. Hesaplamaya dahil edilen mal ve hizmet grupları arasında, film yapımı, telekomünikasyon, bilgi teknolojileri, müzik, online satış, havayolu gibi mal ve hizmetler yer alıyor. Bu sektörlerden bazıları Nijerya’nın umut veren performansının yapı taşlarını oluşturuyor.

  • Örneğin, Nijerya’nın Nollywood olarak adlandırılan film endüstrisi bir yılda, Hindistan hariç diğer tüm ülkelerin toplamından (Hollywood da dâhil) fazla film üretiyor. Nollywood herşeyiyle, yaklaşık GSYH’nin %1,4’üne tekabül etmesine (Enjoli, 2014) rağmen, eski hesaplamada dikkate alınmıyordu, ancak şimdi hesaplamaya dâhil edildi.
  • Benzer bir şekilde, Nijerya’nın Afrika’nın en büyük ekonomisi olmasında iletişim ve telekomünikasyon sektörüde önemli bir rol oynuyor.. 20 yıl önce Nijerya’da bir operatör ve 300.000 kullanıcı varken, bugün mobil kullanıcı sayısı 120 milyona ulaşmış durumda (Enjoli, 2014).

Eski yöntemle hesaplamaya katılmayan sektörlerin önemi, Nijerya’daki yapısal dönüşüm de dikkate alınınca daha iyi anlaşılabilir. Örneğin, Nijerya’da hizmetler sektörü 1990’a göre %240 büyümüş. Tablo 1’de görülebileceği gibi ülkedeki sektörel değişim tahmin edilebilecekten çok daha hızlı gerçekleşmiş (Oliver, 2014).

Tablo1:
Sektörlerin Paylarındaki Değişiklikler

nijerjatablo1

Özetle, Nijerya ekonomisi sadece bir hesaplama değişikliği ile Afrika’nın en büyük ekonomisi olmadı. Uzun yıllardır büyüyordu ve büyük bir yapısal dönüşüm geçiriyordu. Yöntem değişikliği gerçekte olup bitenlerin GSYH hesaplarına da yansımasını sağladı.

Şimdi ikinci soruya gelelim: Bütün olumlu gelişmelere rağmen, ne vatandaşlar ne de uluslararası kamuoyu, Nijerya’nın geleceğine umutla bakmıyor. Bunun nedeni ne olabilir?

En Önemli Sorun: Yolsuzluk

Nijerya’daki en önemli sorunlardan biri şeffaflık eksikliği ve yolsuzluk. Dünya’nın en büyük petrol ihracatçılarından olan ve dış gelirlerinin %90’ından fazlası petrol ve petrol ürünleri ihracından olan ülkede, devletin gelirlerinin %70’ine yakınını da bu ürün oluşturuyor. Bu bağlamda, Nijerya’nın uzun yıllardır kaynakların laneti problemi ile karşı karşıya kaldığını söylemek mümkün. Petrole bağımlılık, devletin yerel ve ulusal tüm kademelerinde yolsuzluğun bir davranış biçimi haline gelmesine ve normalleşmesine yol açmış durumda.

Aslında Nijerya, son yıllarda, yolsuzluğun azaltılması ve şeffaflığın artması için önemli adımlar attı. Dünya Bankası ve IMF, NEEDS adı altında yolsuzluğun önlenmesi ve şeffaflık kriterlerine geçiş için ülkeye yüklü miktarda yardım da yapıyor (Claire, 2007). Ne var ki, tüm bu çabalara rağmen yolsuzluk sorunun çözüldüğünü söylemek zor. 2004 yılında %54 olan yoksulluk endeksi 2011 yılında %72’ye sıçramış durumda (Tablo 2). Devlet başkanı Goodluck Jonathan,  2011 yılında gerçekleştirdiği balkon konuşmasında, yolsuzluk ve şeffaflık konusunda kararlı adımlar atılacağını söylemişti. Ancak, ekonomik ve finansal suçlar komisyonu başkanı Nuhu Nibadu hemen hemen hiç kimsenin bu söylenenlere inanmadığını ve devlet kademelerinde köklü problemin acilen çözüme kavuşturulması gerektiğini söylüyor.

Mevcut durumu anlamak için birkaç örnek yeterli olabilir:

  • Merkez Bankası Başkanı Lamido Sanusi, geçtiğimiz günlerde Goodluck Jonathan ve ekibine devlet petrol şirketindeki kayıp $20 milyarın nereye gittiğini sordu ve görevinden alındı (Ross, 2014).
  • Şirketlerin vergi beyanları ile devletin topladığını iddia ettiği miktarlar arasında 2004’de 8 milyar dolarlık bir açık bulunmaktaydı. Bu miktarın bugün çok daha fazla olduğu tahmin ediliyor.
  • Birçok bölgede yerel yöneticiler ile silahlı çeteler petrol gelirlerinin yerel yönetime kalan payını kendi aralarında bölüşüyorlar (Claire, 2007).

Özetle, Nijerya’nın en büyük sorunu yolsuzluk. Bu sorun nedeniyle, artan milli gelir belirli bir grubun elinde toplanıyor ve genel bir refah artışına dönüşemiyor.

Diğer bazı sorunlar

Afrika’nın en büyük ekonomisinin neden umut vadetmediğini anlamak için ülkedeki diğer bazı sorunlara da bir göz atalım:

  • Sahraaltı Afrika’nın en çok yatırım çeken ülkesi olan Nijerya, birincil mamüle dayalı ekonomik yapısı nedeniyle son derece kırılgan bir imaj çiziyor.
  • Ülkenin güneyinde 2000’lerin başında ortaya çıkan Nijer Deltası Krizi, henüz tam olarak giderilebilmiş değil.
  • Kuzey’de de Boko Haram gibi Radikal İslamcı örgütler kol geziyor ve güvenlik güçleri çaresiz bir şekilde olayları izlemekten fazlasını yapamıyor.
  • Yüksek yapısal işsizlik ve yoksulluk ülkedeki kayıp jenerasyona sürekli yenisinin eklenmesine neden oluyor. Ülkedeki 50 milyon gencin yarısı işsiz, 2010’dan beri işsizlik sürekli artmakta ve geçen yıl işsizlik oranı %23’ü gördü.
  • Petrol kaynaklı büyüme diğer sektörleri (özellikle tarımı) yok olma noktasına getirdi. Nijerya 1960’larda Dünya’nın en büyük kakao üreticisi iken, günümüzde kakao üretimi %43 düşmüş durumda. Bu oranlar sırasıyla kauçuk için %29, pamuk için %65, yer fıstığı için %64 (Oliver, 2014).
  • Firmaların bazıları, kaynaklarının hemen hemen %20’sini elektrik arzındaki önemli düşüşten dolayı, kendi elektriklerini üretmek için kullanmaktalar. İktidar, elektrik üretimi ve dağıtımını özelleştirmek için düğmeye bastı fakat yerleşik çıkar grupları çok güçlüler ve bu adımın önünde, bir zamanlar telekomünikasyonda olduğu gibi engel olarak duruyorlar.
  • Ülke önemli miktarlarda yabancı yatırım çekmesine rağmen firmalar için işler çok da iyiye gitmiyor. Son 4 yıldır firmalar için faiz oranları 25 – 30 düzeyinde kalmış durumda.
  • Nijerya, rekabetçilik endeksinde de 148 ülke içinde 120. sırada. Doing Business (iş yapabilme kolaylığı) endeksinde ise 147nci..

Özetle…

Nijerya bu görüntüsüyle, Afrika Savana’sında krallığını ilan etmiş aslandan ziyade, büyük ve hantal, dışarıdan hemen hemen herkesin sempati duyduğu, fakat tehlikelere açık, ziyadesiyle kırılgan bir fil gibi kıtada dolaşmaya devam ediyor. Kıtanın en başarılı ekonomisi olarak görülen Güney Afrika ile kıyaslandığında yoksulluk, kişi başına düşen gelir, iş yapabilme atmosferi, finansal piyasaların olgunluğu ve değeri, eğitim, güvenlik gibi kriterlerde kat etmesi gereken büyük bir yol var. Ortaya çıkan bu karmaşık tabloya bakarak Nijerya’nın geleceği konusunda kesin çıkarımlarda bulunmak bir hayli zor. Kolay paranın bir kültür haline geldiği ülkede ileriye dönük adımlar da atılmıyor değil. Yine de, tüm bu söylenenlerden yola çıkarak, içinde bulundukları mücadelede, hesaplama yöntemlerini değiştirmekten çok daha fazla şeye ihtiyaç duydukları kesin dersek abartmış olmayız.

Tablo 2: Bir Bakışta Nijerya


nijerjatablo2

Referanslar

 

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s